Nhiều trẻ quanh năm nghẹt mũi, chảy nước mũi, ngủ ngáy, viêm mũi hoặc viêm xoang tái đi tái lại. Khi xử lý, phụ huynh thường chỉ chú ý thông mũi và chống viêm, thấy đỡ một chút là ngừng thuốc. Đó là một trong những lý do chính khiến bệnh mũi kéo dài và năm nào cũng tái phát. Trong nhi khoa y học cổ truyền (YHCT), bệnh mũi ở trẻ không phải vấn đề khu trú tại hốc mũi, mà là biểu hiện toàn thân của sự mất cân bằng tạng phủ, chính khí bất túc và thấp trọc ẩn náu trong cơ thể.
Mũi là cửa ngõ của phổi, tỳ quản thủy dịch
Sách “Hoàng Đế Nội Kinh” ghi: “Khí của phổi thông với mũi; phổi hòa thì mũi phân biệt được mùi thơm và mùi hôi.” Mũi là cửa ngõ của phổi: khả năng thông khí và khứu giác đều nhờ phế khí sung túc và khí cơ vận hành thông suốt.
Trẻ có những đặc điểm sinh lý riêng. Sách nhi khoa kinh điển “Ấu khoa phát huy” cho rằng trẻ thường phế khí bất túc và tỳ khí bất túc. Khi phế khí yếu, khả năng chống đỡ tà khí bên ngoài cũng yếu, chỉ cần nhiễm lạnh hay cảm nhẹ là nghẹt mũi, chảy nước mũi. Và vì tỳ vị chưa kiện toàn, không vận hóa thủy dịch hiệu quả, thấp trọc bốc lên xông vào khiếu mũi, sinh ra dịch nhầy hoặc mủ, gây viêm mũi và viêm xoang.
Hai thể: đợt cấp và giai đoạn mạn tính
YHCT gọi viêm mũi dị ứng là “tỵ cừu” và viêm xoang là “tỵ uyên”. Sách “Tố Vấn” viết: “Đờm nhiệt chuyển lên não thì đau nhức sống mũi và thành tỵ uyên.” Trên lâm sàng có thể phân biệt đơn giản:
- Đợt cấpdịch mủ vàng và nghẹt mũi rõ, thường kèm hôi miệng và đau họng; thường phản ánh phế nhiệt, nhiệt uất nhiễu loạn khiếu mũi.
- Giai đoạn mạn tínhdịch trong kéo dài, nặng hơn khi lạnh và nghẹt mũi lâu ngày; thường phản ánh phế tỳ khí hư, hàn thấp lưu lại khiếu mũi.
Vì sao rửa mũi, xịt mũi và chống viêm không phá được vòng luẩn quẩn
Điều này cũng lý giải vì sao nhiều trẻ vẫn rửa mũi, xịt thuốc và chống viêm mà bệnh vẫn tái phát. Các biện pháp làm mát, chống viêm chỉ trấn áp triệu chứng tại chỗ trong thời gian ngắn. Chúng không bù đắp được phế tỳ khí đã hư tổn và khó loại bỏ thấp trọc ẩn trong cơ thể. Chỉ trị phần ngọn lâu dài mà không cố gốc, dương khí của tỳ vị càng tổn thương: chính khí yếu dần, thấp trọc lại sinh ra, và gia đình rơi vào vòng luẩn quẩn “dùng thuốc thì đỡ, ngừng thuốc lại tái phát”.
Tiếp cận theo giai đoạn: trị phần ngọn trước, rồi cố gốc
YHCT điều chỉnh bệnh mũi ở trẻ theo giai đoạn và theo thể bệnh, trị cả phần ngọn và phần gốc.
- Đợt cấpưu tiên là trục tà và trị phần ngọn: thanh nhiệt, tuyên phế, hóa trọc, khai khiếu. Cách này nhanh chóng giảm nghẹt mũi, dịch mủ, đau đầu và khó chịu, rút ngắn đợt bệnh, ngăn tà khí xâm nhập sâu và tránh chuyển thành mạn tính.
- Giai đoạn hồi phụcđây là giai đoạn then chốt để giảm tái phát. Trọng tâm chuyển sang bổ phế, kiện tỳ, nâng đỡ chính khí và thanh hóa thấp trọc ẩn.
Tỳ vị là gốc của hậu thiên. Khi tỳ khí vận hành tốt, thủy dịch được chuyển hóa đúng và không còn nguồn sinh đờm dịch. Khi phế khí sung túc, vệ biểu vững chắc, trẻ chống được phong hàn tốt hơn, cảm lạnh ít khởi phát bệnh mũi, và mũi tự thông.
Không chỉ thông mũi: điều chỉnh thể chất
YHCT không chỉ là thông mũi. Cốt lõi là điều hòa tạng phủ và chỉnh lại thể chất lệch lạc, nâng cao chính khí của trẻ và giảm xác suất tái phát ngay từ gốc.
Phụ huynh cần hiểu rõ: với bệnh mũi tái phát ở trẻ, phần ngọn nằm ở khiếu mũi còn gốc nằm ở phế và tỳ. Chống viêm ngắn ngày chỉ giảm triệu chứng; cố gốc và dưỡng nguyên mới cắt được bệnh từ nguồn. Tạng phủ của trẻ trong sáng, nhanh nhạy và khả năng phục hồi mạnh. Với điều trị nhẹ nhàng, đúng thể bệnh, dưới hướng dẫn của bác sĩ YHCT có chuyên môn — phò chính khí đi đôi với trục tà — tình trạng khó chịu lặp lại có thể cải thiện, giúp trẻ dễ thở hơn và dần xây dựng thể chất.
Bài viết chỉ nhằm mục đích giáo dục sức khỏe và không thay thế tư vấn y khoa cá nhân. Trong YHCT, điều trị dựa trên chẩn đoán thể bệnh riêng, vì vậy hãy cho trẻ được bác sĩ YHCT có chuyên môn đánh giá trước khi bắt đầu dùng thảo dược hay liệu pháp khác.
Trao đổi với ê-kíp Nhi khoa và YHCT của chúng tôi
Đội ngũ bệnh nhân quốc tế của chúng tôi có thể giúp bạn sắp xếp khám nhi tại Suzhou New Century Children's Hospital, bao gồm đánh giá bởi bác sĩ y học cổ truyền của chúng tôi, và giải thích cách lập kế hoạch một liệu trình YHCT cho trẻ.